Tomaszów Mazowiecki ważnym ośrodkiem przemysłu włókienniczego

Trwałe przyspieszenie rozwoju miasta nastąpiło w 1851 roku, gdy władze rosyjskie zniosły cła na importowane towary włókiennicze. Nastąpił szybki wzrost produkcji i potencjału tomaszowskiego przemysłu. Do napędu urządzeń zaczęto na szeroką skalę używać maszyn parowych. Oddano do użytku nowe przędzalnie i tkalnie. Specjalnością Tomaszowa pozostała produkcja tkanin wełnianych, przy małym udziale bawełnianych, czym różnił się on m.in. od Łodzi. Pewne znaczenie zachował przemysł metalowy.

W 1863 r. wybuchło powstanie styczniowe. Szacuje się, że wzięło w nim udział około 150 tomaszowian. Zarówno miasto, jak i jego okolice stały się terenem licznych starć zbrojnych. Tomaszów był siedzibą lokalnych władz powstańczych. Aktywny udział mieszkańców miasta w walkach z zaborcą nie uszedł uwadze władz rosyjskich. Na Tomaszów nałożono kontrybucję. Po klęsce powstania, na jego uczestników spadły surowe represje. Nie ominęły one również tomaszowian. Kilku powstańców zostało straconych. Inni zostali zesłani na Syberię lub przymusowo wcieleni do wojska rosyjskiego. Jednak w odróżnieniu od powstania listopadowego, przebieg wydarzeń politycznych z lat 1863 – 1864 nie miał większego wpływu na rozwój gospodarczy miasta. Następuje dalszy wzrost produkcji przemysłowej. Tomaszów staje się jednym z największym ośrodków produkcji tkanin wełnianych na ziemiach polskich. Liczba ludności wzrasta w 1892 r. do 19.012 ( w tym 11.974 stałej ).

Szczególnie szybki wzrost koniunktury nastąpił od 1877 r., po podniesieniu ceł na towary importowane do Rosji z Europy Zachodniej. Do największych zakładów przemysłowych w tym czasie należały fabryki: Maurycego Piescha, Fürstenwalda i Simona, Hilarego Landsberga, Zussmana Bernsteina oraz Jakuba Halperna. ( 7 ) Edward Roland rozwinął produkcję dywanów. Wraz z powstaniem dużych zakładów nastąpił znaczny postęp techniczny w tomaszowskich przedsiębiorstwach, do tej pory zacofanych na tle istniejących w innych miejscowościach regionu. Jednocześnie ostatecznie upadło hutnictwo, które dało początek przemysłowi tomaszowskiemu. Duże znaczenie miało wybudowanie w 1884 r. linii kolejowej, która połączyła miasto z Koluszkami, a tym samym ze słynną koleją warszawsko – wiedeńską.

Na przełomie XIX/XX wieku następuje awans cywilizacyjny miasta. Główne ulice otrzymują utwardzoną nawierzchnię, a obok jezdni wybudowano szerokie chodniki i posadzono drzewa. Wzrósł udział domów murowanych w zabudowie miejskiej. Powstały pierwsze miejsca spacerowe. Ulice otrzymały oświetlenie gazowe. Powstaje sieć telefoniczna. Nastąpił rozwój szkolnictwa, w tym również średniego. Ożywiło się życie kulturalne. W 1913 roku Tomaszów miał już 30.268 mieszkańców. Dalej występowała równowaga w liczebności głównych grup narodowościowych: Polaków, Niemców i Żydów. W 1912 r. rozpoczął funkcjonować zakład, który wywarł niezatarte piętno na mieści – Tomaszowska Fabryka Sztucznego Jedwabiu, która szybko stała się największym przedsiębiorstwem w mieście. W przededniu wybuchu I wojny światowej, Tomaszów Mazowiecki należał do grona 10 największych ośrodków przemysłowych w Królestwie Polskim. W latach 1905 -1907 na fali ogólnego ożywienia życia politycznego w zaborze rosyjskim, doszło w Tomaszowie Mazowieckim do licznych strajków robotniczych i szkolnych. Oprócz żądań ekonomicznych wysuwano również polityczne, m.in. przyznania ziemiom polski autonomii. Wkrótce rozpoczęły tajną działalność organizacje harcerskie (skauting) i niepodległościowe ( Polskie Drużyny Strzeleckie ).